welkom op niekwind.nl

Friedrich Nietzsche, een filosoof voor allen en voor niemand

 ‘Ik duik nog even in de biografie van Nietzsche,’ roep ik wandelend naar mijn bureau. Verschrikt kijkt de kat, die luistert naar de naam van de Duitse denker, op. Een aai over haar bol helpt om haar weer rustig te laten liggen. Dan schuif ik aan en sla het boek open. Ik kan me niet heugen dat ik ooit zo fanatiek en met vlagen van bewondering een biografie gelezen heb. Terwijl ik in de afgelopen jaren toch menige biografie heb mogen lezen en daar zeker mooie werken tussen zaten. 

Een nieuw secundair werk over het leven en werk van de belangrijkste Duitse filosoof van de negentiende eeuw. Alweer een boek over Friedrich Nietzsche. Alweer een boek dat probeert zijn leven en werk met elkaar in balans te brengen en te duiden. Ik ben dynamiet. Het leven van Friedrich Nietzsche is in dat opzicht de zoveelste loot aan eenzelfde boom. Sue Prideaux heeft het aangedurfd om een nieuw boek te schrijven over een controversieel en makkelijk mis te verstaan denker. 

Van jongs af aan een buitenbeentje

Op 15 oktober 1844 wordt Friedrich Wilhelm Nietzsche geboren. Zoon van de Lutherse dominee van Röcken, vernoemd naar de Pruisische koning die door vaders zo bewonderd werd. Fritz, zoals hij thuis genoemd wordt, groeit op in een streng christelijk milieu. In zijn jonge jaren wordt hij geconfronteerd met de wreedheden van het leven: zijn vader sterft op jonge leeftijd aan ‘hersenverweking’, niet veel later sterft ook zijn jongere broertje. Uiteindelijk groeit Nietzsche op in een vrouwrijke omgeving. 

Al op de lagere school blinkt Nietzsche uit. Zijn voorkomen valt op: hij kijkt vaak ernstig, is goed ontwikkeld en trekt de aandacht door zijn fascinerende ogen. Gedurende deze jaren heeft Nietzsche al veel aandacht voor het fenomeen van de muziek. Die aandacht voor het muzikale blijft hij zijn hele leven trouw. Door zijn wat ernstige voorkomen en zijn muzikale passie is Nietzsche al vrij snel het buitenbeentje en wordt hij veel gepest. 

Op het gymnasium blijft Nietzsche uitblinken in de vakken die zijn interesse hebben: Hebreeuws, Latijn en Duitse verskunst. Hij besteedt uren aan lezen en krijgt al snel zijn eigen ritme: hij werkt door tot middernacht en staat om 5 uur in de ochtend op om het werk voort te zetten. Hij is 13 als hij naar Pforta mag, een jongensschool gevestigd in een voormalig cisterciënzerklooster. Ook hier gaat zijn aandacht vooral naar muziek en vakken als geschiedenis en de Griekse antieken. Zijn doel op Pforta is helder: hij zal zijn leven wijden aan God en dezelfde route bewandelen als zijn vader. Wel kiest hij, zoals het buitenbeentje betaamt, ook op deze school zijn eigen lijn. Hij leest Hölderlin, een dichter die zijn docenten niet waarderen. Gedurende zijn hele jeugd heeft Nietzsche last van hoofdpijnen en ziet hij niet scherp vanwege zijn slechte ogen. 

Een indrukwekkende student

In lijn met zijn plan op Pforta besluit Nietzsche theologie te gaan studeren in Bonn. Hij zal het later als een verloren jaar beschouwen, aangezien hij tot de ontdekking komt dat zijn focus toch meer ligt bij de klassieke filologie. Nietzsche komt tot de conclusie dat hij onder het juk van zijn conservatieve moeder en dito zus tot dan toe veel te bekrompen heeft geleefd. 

Daarom verhuist hij naar Leipzig, om daar te gaan studeren. Het is in deze periode dat Nietzsche zich verdiept in het werk van Schopenhauer en de muziek van Wagner, twee grootheden die hem in het diepst van zijn wezen weten te inspireren. Hij wordt lid van studentenvereniging Franconia, die ieder jaar naar Keulen reist. Hier doet zich in februari 1865 een voorval voor, dat de discussies onder de Nietzscheaanse interpreten nog steeds doet oplaaien. Veel studenten wilden zich in Keulen te goed doen aan een bezoek aan een van de bordelen. Nietzsche werd, waarschijnlijk door een misverstand met een gids, ook bij zo’n bordeel afgezet. Wat er daar precies gebeurd is, blijft vaag. Zelf geeft hij aan direct naar de piano, ‘het enige met een ziel in de ruimte’, te zijn gelopen, anderen beweren dat Nietzsche hier syfilis op zou hebben opgelopen, die de oorzaak van zijn latere waanzinnigheid zou zijn. 

Tijdens zijn studententijd ontmoet Nietzsche de man voor wiens muziek hij onbegrensd ontzag heeft: Richard Wagner. Tussen de twee ontwikkelt zich een vriendschap, waarin Nietzsche zijn teksten door Wagner laat lezen en Wagner de jonge filosoof virtuoos op zijn piano laat spelen. 

De studie verloopt voorspoedig, zelfs zo voorspoedig dat hem de mogelijkheid wordt geboden om hoogleraar te worden in Bazel. Nietzsche is 24 en verhuist naar Zwitserland, om vanaf dat moment stateloos te zijn, aangezien Bazel van hem eist dat hij zijn Pruisische nationaliteit opgeeft. Hij kwakkelt nog steeds met zijn gezondheid en het professoraat zal hem tegenvallen. Op slechte dagen kan hij zijn eigen aantekeningen amper lezen. 

Zijn bewondering voor Wagner resulteert in een vriendschap die zowel intens als afstandelijk is. Nietzsche kijkt op tegen de man die muziek maakt die er toe doet. Hij ziet het huis van de Wagners als zijn tweede huis, waar hij intellectuele gesprekken kan voeren. De inspiratie van Wagner en de zoektocht naar de klassieke Grieken leidt uiteindelijk tot Nietzsches eerste publicatie Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik. Een boek dat getypeerd kan worden als half filologie en half filosofie. Prideaux geeft een nieuwe lezing: het is een lange zelfmoordbrief van de filoloog.

De reacties waren niet mals, zijn gezondheid verslechterde en zijn carrière als filoloog zag er niet best uit. Nietzsche verlangde meer dan ooit naar de dood. Ondanks dat blijft Nietzsche schrijven aan zijn Oneigentijdse beschouwingen. De vriendschap met Wagner komt op scherp te staan, ze lijken elkaars taal niet meer te spreken. De verwijdering en het betaald verlof, toegekend vanwege zijn slechte gezondheid, waren goede redenen om Zuid-Europa te gaan ontdekken. Tijdens deze reis leert hij Paul Rée kennen, de man die hem inspireert om in aforismen te schrijven. Ook was die vorm pure noodzaak, vanwege zijn slechte ogen. De aforistische stijl brengt meer scherpte in zijn schrijven. Het resulteert in Menselijk, al te menselijk dat Nietzsche vanwege zijn niet al te beste kritieken graag onder een pseudoniem had willen publiceren. Dat weigerde zijn uitgever. 

Een zwervend emeritaat

Het is mei 1879 als Nietzsche besluit zijn professoraat neer te leggen. Hij besluit te gaan wandelen door Zuid-Europa en leidt twee jaar een zwervend bestaan. In Sils-Maria ontstaat een soort nieuw thuis voor de filosoof. In deze periode blijft Nietzsche – wat hij zelf noemt – zijn ‘vervloekte telegramstijl’ hanteren, soms verworden tot vrijwel onleesbare hiërogliefen.

Nietzsche leert via Paul Rée de Russische Lou Salomé kennen. Hoewel de filosoof aanvankelijk heel afstandelijk staat ten aanzien van een ontmoeting, komt het er in april 1882 toch van. Ze zijn erg van elkaar onder de indruk, vooral op intellectueel vlak. Samen met Paul Rée denken ze aan een een ménage a troi. Dat zou er nooit van komen, want in november verlaten Rée en Salomé Nietzsche, om elkaar daarna nooit meer te ontmoeten. 

De breuk zet Nietzsche aan weer te gaan schrijven. Hij start een alchemistische zoektocht, wat resulteert in Aldus sprak Zarathoestra. In feite is het een vervolg op De vrolijke wetenschap, zijn boek waarin hij het nihilisme heeft aangekondigd. Zarathoestra wil het leven, na de dood van God, weer zin geven. De filosoof met de hamer komt dan pas goed los, Nietzsche schrijft steeds feller. De Nietzscheaanse cirkel is rond als in 1888 Afgodenschemering verschijnt, waarna er alleen nog een autobiografische schets Ecce homo volgt. 

Nietzsches gezondheid is steeds verder achteruitgegaan. Hij ziet nog amper iets en met de hoofdpijn valt soms niet te leven. Het is in januari 1889 als Nietzsche in Turijn ter aarde stort. Hij wordt waanzinnig, geestesziek verklaard. Nietzsche schreeuwt en brabbelt, hij heeft last van stuiptrekken en erotische wanen. Terug in Duitsland weten de artsen zijn gezondheidstoestand niet te verbeteren. Intussen krijgt hij – mede dankzij mensen als Salomé en August Strindberg – steeds bredere bekendheid in Europa en worden zijn boeken in grotere oplagen verkocht. Zelf krijgt de bedlegerige filosoof er niets meer van mee. In Weimar wordt hij door een beroerte getroffen, waarna hij op 25 augustus 1900 overlijdt. 

Een nieuw standaardwerk? 

De lijst met secundair werk over het leven en denken van Friedrich Nietzsche is ellenlang. Het aantal lijvige biografieën mag er ook zijn. Toch besloot Sue Prideaux nogmaals in het leven van de grootste Duitse denkers uit de 19e eeuw te duiken. Een filosoof wiens denken niet eenvoudig te duiden is, zijn leven evenmin. 

De filosofie van Nietzsche is na zijn overlijden vooral allerlei doelen gebruikt. Hij wordt gezien als de grote inspiratiebron van de postmoderne denkers, bij wie de waarheid niet langer bestaat, waaronder Michel Foucault en Jacques Derrida. Maar zijn denken werd ook gebruikt als fundament voor Hitlers nationaalsocialisme. Dat laatste vooral door toedoen van zijn zus, die er nogal antisemitische denkbeelden op nahield. Na zijn dood beheerde ze de manuscripten van Nietzsche. 

Met Ik ben dynamiet schrijft Prideaux een standaardwerk dat voor een groot publiek toegankelijk is. Hiermee wordt ook het leven en werk van een belangrijk denker toegankelijk voor een breed scala aan lezers, dat zich juist in deze tijd wat meer zou willen verdiepen in de filosofie. 

Ik ben dynamiet. Het leven van Friedrich Nietzsche
Sue Prideaux
Uitgeverij Arbeiderspers 
ISBN: 9789029523790
Verschenen in december 2018

Verhuizing doorgeven kan nu online

“Daarom hechten we er waarde aan om ook de traditionele mogelijkheden in stand te houden.”

Wie binnen of naar Borger-Odoorn verhuist, kan dat voortaan via de gemeentewebsite doorgeven. Ook voor een uittreksel uit de Basisregistratie Personen en diverse andere documenten hoeven inwoners voortaan niet meer naar het gemeentehuis. 

Volgens wethouder Niek Wind verbetert de gemeente Borger-Odoorn haar dienstverlening doorlopend. “We willen zoveel mogelijk voorzien in de vraag naar digitale mogelijkheden met gebruik van DigiD. Dat werkt snel en efficiënt, zowel voor klanten als voor onszelf”. Wind verwacht de online mogelijkheden de komende tijd nog verder uit te kunnen breiden. 

Gemeentehuis 

Wie liever persoonlijk geholpen wordt, kan ook altijd nog terecht bij het gemeentehuis in Exloo. Wind: “In ons coalitieakkoord is dienstverlening een van de speerpunten. Maar de manier waarop mensen geholpen willen worden verschilt. Alle inwoners moeten zaken met ons kunnen doen via de weg die zij prettig vinden. Dat is voor steeds meer mensen digitaal, maar niet iedereen is daar even bedreven in. Daarom hechten we er waarde aan om ook de traditionele mogelijkheden in stand te houden.”

Dorpsbelangen Borger-Odoorn in het zonnetje gezet


“Alle tijd en energie die de vrijwilligers erin steken waarderen en stimuleren we”

Tijdens een feestelijke avond op het gemeentehuis in Exloo kregen alle dorpsbelangen uit de gemeente Borger-Odoorn gisteravond een cheque uitgereikt van 1000,-. De besturen van de dorpsverenigingen zijn voor de gemeente een belangrijke schakel. Met de cheque willen we onze waardering uitspreken. Het bedrag is vrij te besteden. 

Onder het genot van een stamppotbuffet, omlijst met dichtwerk van Jans Polling, werden de dorpsbelangen in het zonnetje gezet. Niek Wind was aanwezig om met de besturen terug te blikken én vooruit te kijken naar 2019: ,,We hebben dit jaar met elkaar mooie resultaten geboekt. We zien dat de dorpsbelangen een belangrijk rol hebben, zij zijn de haarvaten in de samenleving. Alle tijd en energie die de vrijwilligers erin steken waarderen en stimuleren we. Ook wil ik graag met de dorpsbelangen kijken naar mogelijkheden voor het uitrollen van een dorpsbudget.”

Oswald Spengler, meer dan de man van dat ene boek

Lang stond hij bekend als de man van dat ene boek. Dat boek was allang vergeten, de man van dat boek ook. Tot vorig jaar oktober de vertaling van Der Untergang des Abendlandes verscheen bij Boom Uitgeverij. Twee kloeke delen, vertaald door Mark Wildschut. Met deze vertaling kwam ook de interesse in de schrijver weer tot leven, ineens was Oswald Spengler (1880-1936) weer in beeld. Opvallend is dat de naam van Spengler in de handboeken cultuurfilosofie en sociale en politieke filosofie schittert door afwezigheid. Wie zocht naar meer informatie over de schrijver, was aangewezen op de extra’s die bij de publicatie van zijn magnum opus werden geboden. Een jaar nadat de vertaling verscheen, komt Boom met een vervolg: Oswald Spengler, een intellectuele biografie. Een boek van de hand van historicus en germanist Frits Boterman. Het is een licht herziene uitgave van het proefschrift dat Boterman in 1992 gepubliceerd heeft. De schrijver stelt zich als doel het hoofdpersonage in een brede historische context te plaatsen. Spengler in het licht van de Duitse cultuur op het breukvlak van de negentiende en twintigste eeuw.



De eenzame jongen

Spengler groeit op in een gezin waar de sfeer het best kan worden gekenschetst als afstandelijk en koud. Zijn ouders hebben een ongelukkig huwelijk, ze leven volledig langs elkaar heen. In dit milieu ontwikkelt Spengler zich als kind. Op de basisschool wordt hij gezien als lichamelijk en geestelijk zwak, hij had al van jongs af aan kenmerken van depressie en isolationisme. Spengler blinkt wel uit op school, een leergierige scholier die boeken verslindt. In dit bedrukkende milieu ligt het fundament voor het voor Spengler zo typerende pessimisme.

Al op zijn zestiende maakte Spengler kennis met een van zijn twee inspiratiebronnen: de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche. Hij las diens Aldus sprak Zarathustra en zag daarna een messiaanse rol voor zichzelf weggelegd. Later zou Nietzsche samen met Goethe het intellectuele fundament vormen voor De ondergang van het Avondland. Maar voordat het schrijven van zo’n boek überhaupt speelde in het hoofd van Spengler, ging hij studeren. Hij koos voor de natuurwetenschappen, en verdiepte zich gelijktijdig in de filosofie. In 1904 promoveerde hij op een proefschrift over Heraclitus. Eenmaal afgestudeerd koos Spengler met frisse tegenzin voor een carrière in het onderwijs. Dit viel hem zwaar, maar hij hield vol tot ongeveer 1910. In daar jaar overleed zijn moeder en op grond van diens erfenis vertrok Spengler in 1911 naar München.

De omslag in 1911

Terug in München – hij had er in de eerste jaren van de twintigste eeuw een deel van zijn studie gevolgd – kwam Spengler tot een bittere conclusie. Van de cultureel bloeiende stad die hij kende was betrekkelijk weinig overgebleven. De industrialisatie heeft zijn invloed gehad op de beleving van stad en de kunst. Na deze constatering koos Spengler voor een bewust isolement, om in alle rust en stilte te kunnen werken aan zijn nieuwe taak als Dichter-Denker. Hij wilde geen wetenschap bedrijven, maar poëzie componeren.

In dit kluizenaarschap ligt het begin van De ondergang van het avondland. Door het afbrokkelen van de klassiek-humanistische esthetica in Duitsland en het eveneens afbrokkelen van de sociale positie van de intellectuelen en ambtenaren komt het pessimisme tot uiting in Spenglers denken. Het resultaat is een cultuurpessimistisch hoofdwerk. Geïnspireerd op de methodiek van Goethes morfologie stelt Spengler dat de westerse cultuur in haar laatste fase verkeert. Op grond van een historische analyse beschrijft Spengler cultuur als iets dat aan een levenscyclus doet denken: het wordt geboren, leeft en zal uiteindelijk sterven. De westerse cultuur zit volgens Spengler in de laatste fase van haar “leven”.

Het boek verschijnt na de voor Duitsland dramatisch verlopen Eerste Wereldoorlog. In het kielzog van die verloren oorlog maakte een gevoel van onmacht zich meester van de Duitse samenleving. In deze teneur was Spenglers pessimistische boek een graag gelezen werk, het sloot aan bij een breed ervaren gevoel in Duitsland.

Van cultuurfilosoof naar politiek-ideoloog

Boterman beschrijft de omslag in het denken van Spengler na het publiceren van zijn cultuurfilosofisch hoofdwerk. De cultuurfilosofie maakt na de Eerste Wereldoorlog plaats voor politiek denken. Na de constatering dat de westerse cultuur aan het afbrokkelen is verschuift Spenglers aandacht van Geist naar Macht. Hoe de neergang van de Duitse macht en de Duitse cultuur tegen te gaan? Een ding wist hij vrij zeker: de parlementaire democratie had zijn langste tijd gehad. Politieke macht was volgens Spengler iets voor een kleine elite, zijn politieke denken was op een aristocratische leest gestoeld. Voor specifiek de Duitse samenleving zag hij vanuit zijn conservatieve blik twee gevaren: het liberalisme en het bolsjewisme. Hij ontwikkelde zich in deze periode tot een fervent tegenstander van de Weimarrepubliek.

Met de neergang van de Weimarrepubliek en de gedateerdheid van de parlementaire democratie, zag Spengler voor Duitsland nog maar een optie: een elitaire dictatuur die orde op zaken moest stellen. Een inspirerend voorbeeld voor hem was hierin de fascistische leider in Italië, Mussolini. In Italië had de elite de macht gepakt en orde op zaken gesteld, daar was Duitsland ook aan toe. Hoewel Spengler vaak als de inspirator van de nationaalsocialisten in Duitsland wordt gezien, had hij niks op met hun manier van politiek bedrijven. Aan het regime van de NSDAP was niets elitairs, een democratisch gekozen club zonder aristocratische grondslag. Toch wees Spengler een politieke loopbaan niet af. Maar door deze carrière kwam een dikke streep, nadat Spengler in 1933 een tekst publiceerde die bij de nazi’s verkeert viel. Hij trekt zich terug en sterft in 1936 op een manier die past bij zijn manier van leven: eenzaam en gedesillusioneerd.

Oswald Spengler in breder perspectief

Met zijn dissertatie wilde Boterman achterhalen hoe een studeerkamerfilosoof kon verworden tot een politiek ideoloog. Hij wilde de historische persoon Oswald Spengler in een breder historische perspectief plaatsen en diens betekenis voor de geschiedenis op waarde schatten. Toen Boterman in 1992 schreef over Spengler was hij al bijna vergeten, en waren zijn theorieën allang achterhaald. Boterman kon toen niet bevroeden dat binnen afzienbare tijd Spengler en diens conservatieve politieke ideologie weer hoogtij zou vieren. Zijn dissertatie bevat vrijwel alle elementen die in de jaren die volgden het oeuvre van Boterman zouden vormen: Duitse moderne geschiedenis, cultuur versus macht en de rol van Pruisen in het Duitse Rijk. Het is in wezen de kiem van zijn oeuvre.

Met deze herziene uitgave van zijn proefschrift geeft Boterman de lezer de kans de herboren ster aan het conservatieve firmament beter te leren kennen. Het is een kloeke wetenschappelijke uitgave, voorzien van een uitgebreid notenapparaat. Het is evenzeer een brede kennismaking met Oswald Spengler en het Duitsland van de late jaren van de negentiende en de beginjaren van de twintigste eeuw.

Oswald Spengler. Een intellectuele biografie
Frits Boterman
Boom Uitgeverij
ISBN 9789024420933
Verschenen in mei 2018

De democratie

een organisch geheel

Het is zondag 2 september als de Britse premier Theresa May in een interview in de Sunday Telegraph laat ontvallen dat een tweede referendum over Brexit verraad van de democratie zou zijn. Het is een uiting die volgt op een steeds sterker wordende roep in het Verenigd Koninkrijk – zowel vanuit het politieke krachtenveld als vanuit de samenleving –  om de uitkomsten van de Brexitonderhandelingen aan het volk voor te leggen. Tijdens het congres van de Labour Party afgelopen week lag de focus al veel meer op de vraag welke opzet een nieuw referendum zou moeten hebben en werd er minder gesproken of zo’n referendum er zou moeten komen. Een onbegaanbare weg voor May, ondanks de geluiden vanuit ook haar eigen Conservative Party. Er is een lange aanloop geweest om te komen tot waar de Britten nu staan. Hoe kwamen ze in deze positie terecht en is een tweede referendum echt een verraad aan de democratie? 

De worsteling rondom deelname aan intensieve Europese samenwerking heeft voor de Britten altijd al gespeeld. De grondhouding ligt bij de trots op hun zelfstandigheid, als eiland dat toevallig in de wateren bij Europa ligt, maar daar niet per se van afhankelijk is. Soevereiniteit hebben de Britten hoog in het vaandel staan. De zoektocht naar wat wenselijk was en is qua samenwerking op Europees niveau loopt al vanaf het einde van de tweede wereldoorlog. Deze worsteling zit heel nadrukkelijk in het DNA  van de Conservative Party. Hun partijgeschiedenis sinds 1945 laat zien dat er van meet af aan twee kampen zijn geweest: een gematigd positieve houding ten aanzien van Europese samenwerking en een onconventionele soevereiniteitshouding. Beide vleugels zijn vertegenwoordigd binnen de partij, maar ook zeer zeker binnen de huidige politieke fracties in zowel het Lagerhuis als het Hogerhuis. 

Na de landelijke verkiezingen van 2015 kondigde de herkozen premier David Cameron een referendum aan over het lidmaatschap van de Europese Unie. Met dit referendum en de komende stellingname van het Britse volk, hoopte hij de verdeeldheid in zijn eigen partij voor eens en voor altijd achter zich te laten. Op het moment dat Cameron – zelf een fervent voorstander van Europese samenwerking – het referendum aankondigde, leek de stemming van het Britse volk stevig pro-EU. Dat er veel kan veranderen in een dik jaar tijd heeft Cameron daarna ondervonden. Zijn grootste tegenslag was de opstelling van zijn partijgenoot en toenmalig burgemeester van Londen Boris Johnson. Hij gaf aan dat na lang wikken en wegen zijn voorkeur uitging naar het beëindigen van het lidmaatschap met de Europese Unie. Een flinke aderlating voor Cameron, die binnen zijn kamp geen charismatische tegenhanger van de flamboyante Johnson had. Hoe dichter de datum van het referendum naderde, hoe sterker de verschuiving van de peilingen. Steeds meer mensen zagen een afscheid van de EU als een wenselijke optie. Dat bleek laat op de avond van 23 juni, toen de uitslag van het referendum liet zien dat een meerderheid van de Britten zich achter het Leave-kamp had geschaard. 

Tegengesteld effect

Waar hij hoopte zijn partij voor eens en voor altijd te verenigen op het thema van Europese samenwerking, werd het referendum het einde van het partijleiderschap van David Cameron. Van de gewenste vereniging was geen sprake, het liep zelfs een extra deuk op door de strijd om het partijleiderschap dat volgde. Zowel voorstanders van de Brexit als aanhanger van een Europese samenwerking gingen met elkaar de strijd aan. De opvallende afwezige in deze strijd was Boris Johnson. Hij werd door zijn rechterhand gedurende de brexit-campagne Michael Gove gepiepeld. Gove stelde zichzelf namelijk verkiesbaar, waardoor hij een kandidaatstelling van Johnson eigenlijk onmogelijk maakte. Uiteindelijk trok Camerons minister van Binnenlandse Zaken Theresa May aan het langste eind. Ze wist zich verzekerd van een zware opgave: vereniging van een nog dieper verscheurde partij en onderhandelingen in Europa over de uittreding van het Verenigd Koninkrijk. Zelf was May van het anti-brexitkamp, om toch gehoor te geven aan de uitslag van het referendum gaf ze belangrijke brexitfiguren sleutelposities in haar kabinet, waaronder Boris Johnson als minister van Buitenlandse Zaken. 

De dubbele opdracht viel allerzins mee. Het op eenzelfde lijn krijgen van haar eigen partij was al ingewikkeld genoeg, het lukte niet eens de ministersploeg langer dan twee dagen als collectief op te laten treden in het Brexitdossier. Daardoor vroeg het veel politiek masseerwerk om meerderheden te krijgen in het Lagerhuis voor de voorstellen die Brexit aangingen.

Los van de eigen geledingen, was er ook nog een reeks aan gesprekken op Europees niveau. Deze gesprekken verliepen net zo min eenvoudig. De kans op een no-deal Brexit – een afscheiding waarbij geen enkel nieuw (handels)verdrag is opgesteld of ondertekend – is ondertussen levensgroot. Juist deze context maakt de roep om een tweede referendum groot.  

Verraad van de democratie?

Zo’n referendum heeft Theresa May afgedaan als “verraad van de democratie”. Het Britse volk had immers haar stem al laten horen met het referendum van 23 juni 2016. Blijkbaar ziet May het opnieuw de stem aan de bevolking gunnen als een verraad van de democratie, omdat dan met de eerste oproep van diezelfde bevolking nog niets gedaan is. Ik vind dit een twijfelachtige stellingname. Dat komt omdat het een van de krachtigste karaktereigenschappen van de democratie negeert. Dit essentiële onderdeel van de democratie krijgt aandacht in het boek Weerbare democratie. De grenzen van democratische tolerantie(2016, Uitgeverij Nieuw Amsterdam) van Bastiaan Rijpkema. De kracht van de democratie ligt juist in het zelf herstellend vermogen. Dit vermogen toont zich op twee manieren, naar binnen gericht en in de externe variant. 

Van intern herstel is sprake als uitwerking van bepaalde besluitvorming anders uitpakt dan de bedoeling was, het democratisch gekozen parlement zelf die besluitvorming herstelt. De tweede vorm van herstellend vermogen van de democratie doet dat democratische karakter nog sterker naar voren komen: als een bepaalde partij het besturen van het land niet naar behoren heeft vervuld, is de kiezer bij de verkiezingen aan zet om de keuze te maken aan wie zij het landsbestuur toevertrouwen. 

Het referendum als middel is een gevolg van een sterke roep in de jaren 1960 om een directere betrokkenheid van de kiezer bij politieke besluitvorming. De afstand tussen de kiezer en de gekozene was te groot en het referendum zou die afstand terug kunnen brengen, was het idee. 

Dat juist dat politieke middel de Britse politieke lijn op een EU-uitgang heeft gezet is frappant, maar niet uniek. Het is misschien juist daarom wel zaak om diezelfde bevolking nogmaals directe invloed te laten uitoefenen als het resultaat van de onderhandelingen er uiteindelijk ligt. Je geeft zo de kiezer de mogelijkheid het zelf herstellend vermogen van de democratie eer aan te doen. Het zou May zelfs sieren de uitkomst van de onderhandelingen aan de kiezer voor te leggen. Doet ze dat niet, dan krijgt de kiezer pas bij de volgende verkiezingen die mogelijkheid en is Brexit allang geeffectueerd.

Belangrijke kanttekening is wel dat als de uitslag van zo’n tweede referendum duidelijk zou wijzen op een wens onderdeel uit te willen blijven maken van de EU, er nog veel werk zal moeten worden verzet. Op grond van de Artikel 50-procedure kan van herziening van een uittreding uit de EU alleen sprake zijn als alle regeringsleiders accepteren dat uittreding niet wordt bekrachtigd. Dat zou wederom veel politiek masseerwerk vragen van Britse politici. Maar wat niet kan, is nog nooit vertoond.  

Of is het lef?

Nee, het is geen verraad van de democratie als de Britse regering zou besluiten opnieuw een referendum uit te schrijven over de uitkomst van de brexit-onderhandelingen. Het zo een teken van politieke lef zijn, van het actief betrekken van de kiezer, de ultieme vorm van kwetsbaar opstellen, als May wel een tweede referendum uit zou schrijven. Maar de vorige keer dat ze zich kwetsbaar opstelde – nieuwe landelijke verkiezingen – kreeg ze de rekening gepresenteerd en verloor ze haar meerderheid in het Britse Lagerhuis. Mogelijk is ze toen stevig geschrokken van de werking van de democratie, dat ze nu voorzichtiger met haar is. 

Zwembaden Borger-Odoorn zelfstandig verder in één organisatie

De gemeenteraad van Borger-Odoorn heeft op donderdag 6 september het besluit genomen om de drie openluchtzwembaden in de gemeente per 1 januari 2019 onder te brengen in één verzelfstandigde organisatie. Het gaat om de gemeentelijke zwembaden De Leewal in Exloo en
De Buiner Streng in Nieuw-Buinen en om zwembad De Zwaoi in Valthermond. Dit laatste zwembad is een aantal jaren geleden al een zelfstandige stichting geworden en wordt nu
onderdeel van de nieuwe zwembadorganisatie.

Trots op de zwembaden
“We mogen er trots op zijn dat onze gemeente maar liefst drie mooie openluchtzwembaden heeft. De baden zijn niet alleen populair bij onze eigen inwoners, maar worden ook goed bezocht door zwemmers uit buurgemeenten en toeristen. Het is fijn dat we dat nu voor de toekomst kunnen behouden”, zegt wethouder Niek Wind. “De nieuwe organisatie biedt kansen om efficiënter en toekomstbestendiger te werken”, aldus de wethouder. “Met dit raadsbesluit hebben de openluchtzwembaden in elk geval voor de komende 10 jaren bestaanszekerheid en blijft de gemeente de baden financieel ondersteunen.”

Meer mogelijkheden
Het op afstand zetten van de zwembaden past binnen het gemeentelijk beleid, waarin wordt gesteld dat beheer en exploitatie van sportaccommodaties niet tot de kerntaken van de gemeente hoort. Tegelijkertijd bestaan er voor een zelfstandige zwembadorganisatie meer mogelijkheden
om bijvoorbeeld subsidies en externe gelden aan te vragen. De samenwerking biedt ook meer mogelijkheden voor onder andere gezamenlijke promotie, inkoop, administratie, onderhoud en personele inzet. Door samen te werken zijn de zwembaden minder kwetsbaar en kunnen eventuele tegenvallers in de financiële exploitatie beter worden opgevangen.

Voorbereidingen voor de nieuwe organisatie
De komende periode wordt gebruikt om de nieuwe organisatie in te richten. “Het huidige bestuur van De Zwaoi wordt intensief betrokken en gaat ook deel uitmaken van de projectgroep die hier mee aan de slag gaat. Ook denken we na over de beste rechtsvorm voor de organisatie. Die keuze
voor een rechtsvorm leggen we dit najaar aan de gemeenteraad voor”, zegt wethouder Wind. “Er is daarnaast volop aandacht voor het personeel. De huidige medewerkers krijgen een plek in de nieuwe organisatie. Ook werven we een gezamenlijke manager voor de drie baden. Een uitdaging,
want ondertussen moeten alle voorbereidingen voor het zwemseizoen 2019 gewoon doorgaan.”

Nieuwe gezichten in sporthal De Koel in Borger

Na jarenlange inzet en toewijding heeft de familie Nijland afscheid genomen als beheerder en kantine-uitbater van sporthal De Koel in Borger. De gemeente was tevreden over de samenwerking met de familie Nijland en is dankbaar voor hun inzet voor sportief Borger.
Inmiddels runt Klaas Willem Smeenge De Koel. “We zijn blij dat we een passende opvolger voor de vertrouwde gezichten van De Koel hebben gevonden”, zegt sportwethouder Niek Wind, “en hebben er alle vertrouwen dat De Koel met de inzet van de nieuwe beheerder een fijne plek blijft om te sporten en sport te kijken.”

na ruim 25 jaar draagt familie Nijland sleutel van De Koel over

Afscheid van de familie Nijland
Al sinds 1991 is de familie Nijland het gezicht van sportend Borger. Anne en Pia zijn destijds begonnen en hun zoon Dennis stapte op een later moment in. Met veel enthousiasme ontvingen zij de verenigingen en hebben ze veel kampioensfeesten en toernooien mee mogen maken.
De familie Nijland heeft jarenlang met plezier het beheer en uitbaten van de sporthal uitgevoerd.
“We hebben een leuke band op gebouwd met de gebruikers en hebben fijne jaren gekend in de sporthal.” Nu is het tijd voor iets nieuws. Dennis heeft een andere uitdaging gevonden en Anne en Pia gaan genieten van hun pensioen.

nieuwe beheerder dhr. Smeenge

Nieuwe plannen
Na het opzeggen van de samenwerking werd gezocht naar een nieuwe uitbater en beheerder voor De Koel. Deze is gevonden in Klaas Willem Smeenge. Hij gaat de werkzaamheden samen met
zijn vrouw Esther uitvoeren. Klaas Willem, inwoner van Borger, heeft in het verleden in veel horecabedrijven gewerkt. Hij kijkt er naar uit om nu in De Koel aan de slag te gaan. “Ik heb enorm veel zin in deze uitdaging. Ik wil een gezellige en sportieve sfeer realiseren voor jong en oud. Het is voor mij belangrijk dat iedereen zich thuis voelt in de sportkantine”.
De gebruikers van de sporthal kunnen inmiddels kennismaken met de nieuwe beheerder en kantine uitbater, want hij is op 1 september begonnen.

Gemeente Borger-Odoorn en Rabobank Het Drentse Land zetten in op seniorensport

Donderdag 5 juli tekenden directievoorzitter van Rabobank Het Drentse Land Koen Ronner en wethouder sport Niek Wind een intentieovereenkomst waar beide partijen zich nadrukkelijk inzetten voor de senioren in de gemeente Borger-Odoorn. Gezond en fit ouder worden is het doel achter de intentieovereenkomst tussen beide partijen. Niek Wind vindt het sociale aspect belangrijk: ,,Het is mooi dat we samenwerken met andere partijen in de omgeving. Door onze krachten te bundelen met de Rabobank kunnen we meer mensen laten meedoen in de samenleving.”

Concreet betekent de intentieverklaring dat er geld beschikbaar komt voor een combicoach seniorensport. Hij of zij komt in dienst bij de gemeente Borger-Odoorn om beweging en ontmoeting te stimuleren bij de senioren in de gemeente. Met het klimmen van de jaren wordt het op peil houden van de fitheid en gezondheid steeds belangrijker. Daarnaast is het sociale aspect minstens zo belangrijk om eenzaamheid tegen te gaan. Door senioren op fitheid te testen ervaren ze hoe fit en gezond ze zijn en wat ze kunnen doen om dit te behouden of te verbeteren. Daarnaast maken ze kennis met nieuw en bestaand beweegaanbod en leren ze meer mensen uit hun omgeving kennen.

Martin Heidegger, een voorzichtig begin

Een inleidend werk schrijven over een zelden volledig begrepen filosoof is op zichzelf al een uitdaging. Een inleidend werk schrijven over een van de meest controversiële denkers van de twintigste eeuw is een soortgelijke uitdaging. Maar een inleidend boek over het leven en werk van Martin Heidegger (1889-1976) schrijven, combineert die twee. Alfred Denker besloot de handschoen op te pakken. Een handschoen die eerder onder andere werd opgepakt door de filosoof en Duitslands koning van de biografie Rüdiger Safranski. Hij schreef in 1994 Ein Meister aus Deutschland. Heidegger und seine Zeit. Nadien is er over het denken van Heidegger veel te doen geweest. Zeker toen de Franse filosoof Emmanuel Faye in 2005 opriep het oeuvre van Heidegger te verbannen uit de filosofische bibliotheek en te verplaatsen naar nazi-literatuur. Eind 2017 verscheen van de hand van Heideggerkenner Alfred Denker Onderweg in Zijn en Tijd. Inleiding in het leven en werk van Martin Heidegger. Het is de voorloper van de grote driedelige biografie waar Denker aan werkt.

Waarom Heidegger?

Voordat die grote biografie er is, laat Denker ons al voorzichtig kennismaken met de in 1889 in Meßkirch geboren Duitse denker. In het inleidende deel van zijn boek haalt Denker aan waarom hij een biografie van Heidegger wil schrijven. Hij merkt op dat na Duitsland ook in Nederland en België de analytische filosofie – de filosofie die taal en logica als fundament kent – begint te overheersen. Bestudering van de geschiedenis van de filosofie en receptie van denkers als Nietzsche en Leibniz komt nog zelden voor. Aandacht voor bijvoorbeeld de fenomenologische school is er zelden. De continentale filosofie dreigt het onderspit te delven. Als tegengeluid wil de auteur laten zien waarom het werk en leven van Heidegger nog steeds van belang is.
Het is dan wel de vraag waarom Heidegger de tegenkracht van de analytische filosofie moet zijn. Er is een keur aan denkers aan de kapstok van de continentale filosofie van de twintigste eeuw die minder controversieel zijn. Te denken valt aan hermeneuticus Hans-Georg Gadamer, de voorman van het atheïstisch existentialisme Jean-Paul Sartre en een fenomenologisch denker als Hannah Arendt. Je zou zelfs kunnen stellen dat het pleidooi voor de continentale tradities van fenomenologie, existentialisme en hermeneutiek een deuk oploopt door juist Heidegger als pleitbezorger van die continentale tradities te benoemen.

Heideggers roerige leven

Zelf vatte Heidegger de biografie van Aristoteles kort samen: Aristoteles werd geboren, werkte en stierf. Als die lijn wordt doorgetrokken naar Heidegger, wordt hij geboren in 1889 in Meßkirch en overlijdt na een academisch actief en controversieel leven in 1976.
Tussen zijn geboorte en zijn overlijden was hij een gedreven scholier, een student theologie en filosofie. Werd in Freiburg assistent van de grondlegger van de fenomenologie Edmund Husserl, benoemd tot hoogleraar in Marburg en keerde later terug in Freiburg om zijn vroegere leermeester op te volgen. In 1927 verscheen van zijn hand Sein und Zeit. Deze publicatie zorgde direct voor filosofische roem in de Duitse academische wereld. In 1933 werd hij lid van de NSDAP en aanvaarde de functie als rector van de universiteit van Freiburg. Dit rectoraat legde hij een jaar later weer neer. Na de Tweede Wereldoorlog volgde een leerverbod en veranderde zijn publiek. Waar Heidegger zich eerst en vooral focuste op de academische wereld, wilde hij nu zijn project toegankelijk maken voor een breder publiek. In zijn gehele academische en post-academische leven is Heidegger getrouwd en heeft hij een aantal liefdesaffaires. Nadat hij in 1970 wordt getroffen door een beroerte is zijn schrijf- en denkwerk verleden tijd. Hij overlijdt in 1976 in zijn woonplaats, zijn thuishaven Meßkirch.

Het leven van Heidegger afdoen met slechts deze biografische schets zou zonder meer te kort schieten. Denker betoogt met recht dat de geschiedenis van de filosofie een heel ander traject had doorlopen als Heidegger niet had gepubliceerd. Hij is ontegenzeggelijk van invloed geweest op de continentale filosofie van de tweede helft van de twintigste eeuw en heeft zijn filosofische sporen verdiend. Over de lees- en begrijpbaarheid van het oeuvre valt te twisten. Breed toegankelijk zijn de meeste teksten niet. Juist daarom is een inleidend werk op het leven en denken van deze filosoof van belang. Tegelijkertijd gaat Denker hiermee een flinke uitdaging aan. Het is ingewikkeld een moeilijk te vatten filosofie op een toegankelijke en begrijpelijke manier uiteen te zetten. Toch slaagt hij hier aardig in. Het lezen vraagt wel wat van de lezer, maar dat mag ook.

De meest curieuze periode uit het leven van Heidegger is zijn rectoraat en zijn lidmaatschap van de NSDAP geweest. Over de relatie tussen Heideggers politieke keuzes en zijn filosofie bestond lange tijd discussie. Een discussie die volledig is aangewakkerd na publicatie van de notitieschriften van Heidegger uit de jaren dertig. Peter Trawny, directeur van het Heidegger Instituut, heeft na publicatie van de Schwarze Hefte zijn reflectie gegeven op de betekenis van die notities op het oeuvre van Heidegger. Soortgelijke bespiegelingen op de inhoud van de overdenkingen van Heidegger in deze jaren ontbreken in het boek van Denker. Na publicatie van de Schwarze Hefte zou Denker de eerste kunnen zijn die, met al dit primaire materiaal tot zijn beschikking, Heidegger definitief uiteenzet. Daarentegen krijgt deze nieuwe bron niet de aandacht en zorgvuldigheid die zij verdient. Denker zet uiteen hoe de zwarte schriften passen binnen het werk van Heidegger, hoe ze zich verhouden tot andere teksten en de periode waarin ze geschreven zijn. Hij bespreekt ook de functie die Heidegger voor zichzelf binnen de evolutie van het Duitse Rijk zag weggelegd en welke rol Hitler in dit geheel speelde. Heideggers sympathie met de NSDAP kwam voort uit bewondering voor Hitlers politieke instinct en het feit dat met hem het Duitse volk opstond uit de roes van de Weimar Republiek. Maar een diepgaandere, academische waardering van de recent gepubliceerde geschriften had niet misstaan.

Een mooie opwarmer, met uitdagingen voor het vervolg

Een inleidend werk schrijven over een groot en niet per definitie toegankelijke filosoof vraagt veel. Het is een uitdagende klus, een auteur die zo’n taak op zich neemt is niet te benijden. Onderweg in Zijn en Tijd is slechts een opwarmer voor de grote biografie waar Alfred Denker aan werkt. Het fundament voor die biografie zal breder en steviger moeten zijn dan deze inleiding. Het ontbreekt vaak aan citaten, egodocumentaire flarden die het een en ander in perspectief zetten. Denker heeft het in zich de grote Heidegger-biografie te schrijven. Hij zal dan meer aan de slag moeten met brieven en dagboeken dan hij in deze inleiding heeft gedaan. Daarnaast zal hij de focus op de donkere periode uit Heideggers leven, de jaren dertig, moeten vestigen en als biograaf en Heideggerkenner zich over de waarde van de Schwarze Hefte moeten buigen. Voor wie met enige filosofische bagage kennis wil maken met de grote lijnen uit het denken van Martin Heidegger, is Onderweg in Zijn en Tijd en aanrader. Wie diepgang verwacht op Heideggers verhouding tot het nazisme en antisemitisme, zal geduldig moeten wachten.

Onderweg in Zijn en Tijd. Inleiding in het leven en werk van Martin Heidegger
Alfred Denker
Uitgeverij Damon
ISBN 9789463401180
Verschenen in december 2017