Mulisch in vogelvlucht

Het was dertig oktober jongstleden tien jaar geleden dat de Nederlandse schrijver Harry Mulisch overleed. In de maand oktober is er een aantal boeken verschenen met betrekking tot of van de hand van Mulisch. Onder andere De Wondergrijsaard, portret van Harry Mulisch, geschreven door Onno Blom. Blom neemt in zijn boek de lezer mee in het leven en werk van Mulisch, in vogelvlucht gaan we door het oeuvre en de vele gebeurtenissen heen. In dit dik tweehonderd pagina’s tellende werk neem de schrijver ons mee aan de hand van een aantal thema’s die een rol hebben gespeeld in het leven en werk van een van Nederlandse grootste schrijvers uit de twintigste eeuw. Ergens deed het werk van Blom me denken aan Onderweg in Zijn en Tijd van Alfred Denker. Het boek van Blom is overigens een mooie aanvulling op Zijn eigen land, waarin uitgever Robbert Ammerlaan een zoek- dan wel zwerftocht door de werkkamer van Mulisch beschrijft. 

Onno Blom is geen onbekende in de wereld van de portrettering en de biografie. In 2017 promoveerde hij op Het litteken van de dood, de biografie van de in 2007 overleden schrijver Jan Wolkers. Nu duikt hij dus, al is het minder uitvoerig, in het leven en werk van een van de andere grote schrijvers uit de twintigste-eeuwse Nederlandse letteren: Harry Kurt Victor Mulisch, geboren 29 juli 1927. 
Waar kennen we Mulisch ook alweer van?  Hoogstwaarschijnlijk als schrijver van boeken als De aanslag, De ontdekking van de hemel, Het stenen bruidsbed en De procedure. Sommigen kennen hem als de man die in 2009 bij Mathijs van Nieuwkerk aanschoof om in hoogsteigen persoon de berichtgeving over zijn overlijden te komen ontkrachten. Er zijn mensen bij wie de naam Mulisch nog ergens een lichtje doet branden, terugdenkend aan de lessen literatuurgeschiedenis. Voor sommigen is hij vooral de man van die ene beroemde uitspraak: ‘ik ben de tweede wereldoorlog’. Hoe het ook zij, de naam Mulisch zingt nog rond en zijn werk wordt nog steeds gelezen.

Het geschreven portret dat Blom heeft opgesteld begint bij de proloog, waar het slothoofdstuk van Mulisch’ leven centraal staat: de soevereinde dood van de schrijver, thuis aan de Leidsekade op 30 oktober 2010. Daar, in die proloog, ontstaat ook gelijk de eerste van een aantal rode draden door dit portret: de dood. Het is een thema dat Mulisch altijd geïntrigeerd heeft. In zijn leven en zijn oeuvre is het op de een of andere manier altijd wel ergens aanwezig. Soms direct op de voorgrond, soms sluimerend op de achtergrond, maar het is er. 

Maar sterven en nadenken over de dood is alleen mogelijk als je leeft. Blom begint zijn portret dan ook bij de jeugd van de schrijver in spe. Het beeld dat hij schetst is dat van een jongen die voor veel dingen aandacht heeft, maar niet per se voor school. Een jongen die graag leest, kennis op wil doen. Een jongen die grotendeels wordt opgevoed door huishoudster Frida, nadat zijn ouders zijn gescheiden als zeven jaar oud is. In die jeugd speelt ook dat grote thema dat op diverse plekken in zijn oeuvre een plek zal krijgen: de tweede wereldoorlog. Mulisch ontleent aan de gebeurtenissen tussen 1940-1945 inspiratie om later op geheel eigen wijze terug te laten keren in zijn werk. De dood van een stadsgenoot is het beeld dat hij bewaart voor De aanslag. De thematiek van de vernietiging komt terug in Het stenen bruidsbed en De ontdekking van de hemel. Gefascineerd is hij, als begin jaren zestig de Israëlische geheime dienst nazi-kopstuk Adolf Eichmann heeft gearresteerd en ontvoerd vanuit Argentinië. Het is Mulisch die zichzelf aanbiedt om vanuit Israël verslag te doen van het proces tegen Eichmann, wat resulteert in het boek De zaak 40/61

Blom neemt de lezer op hoofdlijnen mee door het oeuvre van Mulisch en laat her en der ook de ontstaansgeschiedenis van diverse boeken zien. Het boekenweekgeschenk bijvoorbeeld, waar Mulisch twee waargebeurde verhalen samen laat komen tot een onmogelijk, maar daardoor juist fascinerend, verhaal. 

Er is altijd meer dan alleen de schrijver. Daar weet Blom ook op een gepaste manier de lezer een beeld van te geven. Want Mulisch was ook de ongekroonde voorzitter van de Herenclub (een bont gezelschap heren in en rondom Amsterdam die elkaar elke maandagavond troffen voor een etentje), hij was vader, echtgenoot, vriend en collega. Om een goed beeld te kunnen geven van die andere kant van diezelfde man, laat Blom bekenden, vrienden, familie en collega’s aan het woord. Schrijvers als Cees Nooteboom en Connie Palmen delen herinneringen, arts en vriend Julius Roos geeft een beeld van de gezondheid van Mulisch en diens bijna ontembare optimisme. 

Het is ondoenlijk om zo’n immens oeuvre en zo’n bewogen leven te vatten in een portret van dik tweehonderdpagina’s. Zoals geschreven, het boek deed me denken aan Onderweg in Zijn en Tijd. Daarin geeft Alfred Denker een globaal beeld in vogelvlucht van het leven en denken van de Duitse filosoof Martin Heidegger. Het is een soort voorproefje voor zijn grote driedelige biografie van de Duitse denker. Dit werk van Onno Blom geeft ook een soortgelijk beeld van het leven en werk van Harry Mulisch. Het is een genuanceerd en gewogen beeld, waarbij de hoofdpersoon zelf niet per se gespaard wordt. In elk geval is Blom er met verve in geslaagd om een boek te schrijven dat de lezer kennis laat maken met de mythische Harry Mulisch. Een mooie kennismaking die de lezer uitdaagt dat oeuvre eens nader te bestuderen. 

De wondergrijsaard. Portret van Harry Mulisch 
O. Blom
De bezige bij

verwante teksten

Martin Heidegger, een voorzichtig begin

Een inleidend werk schrijven over een zelden volledig begrepen filosoof is op zichzelf al een uitdaging. Een inleidend werk schrijven…

Binet speelt het spel tot in de finesses

Zijn grote doorbraak kende Binet met zijn roman HhhH, waarin hij de moord op Reinhard Heydrich en de gevolgen daarvan…

Pegida, symptoom van een fenomeen

De storm is langzaam maar zeker weer gaan liggen, het aantal demonstraties nam zienderogen af. Maar de stormachtige opkomst van…

Kritiek op het bijkans heilige

Het is in Nederland een zich eens in de vier jaar herhalend fenomeen en eind dit jaar is het weer…